وبلاگ آموزشی دشتبان

بلوغ؛ فصل رویش، فصل جوانی

دوره نوجوانی در دیدگاه روان شناسی دوره ای خاص از نظر رشد و تربیت است و به تبع آنکه بلوغ در این این دوره و سنین اتفاق می افتد نیز از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار است. نوجوانان ما برای اینکه به سلامت از این دوره عبور کنند، نیازمند راهنمایی و اطلاعاتند. فرایند بلوغ، پدیده مهمی که در انتقال از کودکی به بزرگ سالی اتفاق می افتد، هم در دین و هم در روان شناسی مورد بررسی و توجه قرار گرفته است.

نوجوانی و بلوغ

دوره نوجوانی در دیدگاه روان شناسی دوره ای خاص از نظر رشد و تربیت است و به تبع آنکه بلوغ در این این دوره و سنین اتفاق می افتد نیز از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار است. نوجوانان ما برای اینکه به سلامت از این دوره عبور کنند، نیازمند راهنمایی و اطلاعاتند. اما این راهنمایی ها باید از سوی افراد واجد صلاحیت و آگاه به ویژگی های دوره نوجوانی صورت گیرد تا آنان از هر گونه آسیب های احتمالی بدور باشند.

فرایند بلوغ، پدیده مهمی که در انتقال از کودکی به بزرگ سالی اتفاق می افتد، هم در دین و هم در روان شناسی مورد بررسی و توجه قرار گرفته است.

اکثر قریب به اتفاق صاحب نظران بر توجه به تغییرات جنسی  در تعاریفشان از بلوغ تاکید کرده اند و بلوغ را مرحله شروع تغییرات جسمی و جنسی دانسته‌اند که در آغاز نوجوانی اتفاق می‌افتد.

  نوجواني ، دوراني است حياتي كه براي همه انسان ها و در همه فرهنگ ها وجود دارد و معمولا بين سنين 12 تا 20 سالگي را شامل مي شود .در اين دوران، نوجوان با تحولات گسترده فيزيولوژيك ، شناختي ، هيجاني و اجتماعي رو به رو مي شود و اين تغييرات مي توانند مشكلاتي را فراهم آورند؛ اما در مجموع جهات مثبت و سازنده نوجواني و بلوغ بر اين امور غلبه دارد و فرد رابه كمال نزديك مي كند .توجه به نگرانی های ناشی از بلوغ جنسی و هموارسازی طی این مسیر برای نوجوان از دیدگاه روان شناسی نوجوانی حایز اهمیت است.

از آنجا که بلوغ به عنوان یک مفهوم کلی و گسترده، جنبه‌های گوناگونی از رشد را شامل می‌شود - مثل بلوغ جنسی، بلوغ جسمی، بلوغ عاطفی، بلوغ اجتماعی، و بلوغ اقتصادی. روان شناسی بلوغ علاوه بر ارتباط تنگاتنگ و عمیق خود با سایر حوزه‌های روان شناسی همچون روان شناسی رشد ، روان شناسی شخصیت ، روان شناسی بالینی و مشاوره با دیگر شاخه‌های علمی نیز ارتباط گسترده‌ای دارد.

در مباحث مربوط به بررسی علایم جسمی و ظاهری بلوغ، بین روان شناسی بلوغ و علوم زیستی و فیزیولوژیک پیوندی برقرار می‌شود. شناسایی علایم بلوغ در حیطه جسمی و جنسی شامل رشد صفات اولیه و ثانویه جنسی ، رشد قد ، وزن ، اندام های داخلی مثل قلب ، شش ها و ... سوخت و سازها و نیازهای تغذیه‌ای، تونایی بدنی و عضلانی و شیمی خون، ارتباط بین روان شناسی بلوغ وعلوم زیستی را مستحکم تر می‌سازد.

عوامل مؤثر در زمان بلوغ

عواملي در بلوغ فرد كه معمولا از 8 تا 14 سالگي است( در هر دو جنس ) تاثير دارد كه مي توان به اين موارد اشاره كرد :

الف. جنس : بلوغ در دختران يك تا دو سال زودتر است .

ب. وراثت : فردي ممكن است رسش زودتر جنسي را از پدر و مادر ش به ارث ببرد.

ج. عامل جفرافيايي: مثلا مطالعات نشان داده بلژيكي ها زودتر از لهستاني ها بالغ مي شوند .

د. روابط عاطفي : هر چه محیط زندگی در مناطق گرمسیرتر باشد بلوغ زودتر اتفاق مي افتد .

هـ .  وضعيت تغذيه : هر قدر تغذیه بهتر باشد يك تا دو سال، بلوغ زودتر اتفاق مي افتد.

ويژگي هاي رشد در دوران بلوغ

مهم ترين ويژگي هاي رشد در اين دوران بدین قرار است :

در اين دوره، رشد سريع جسماني و رسش جنسي به دوره ی كودكي پايان مي دهد و نوجوان را به بزرگ سالي نزديك مي كند. هورمون هاي مردانه (تستسترون) و زنانه (استروژن و پروژسترون ) از اين سن بيش از پيش ترشح مي شوند .

يكي از ويژگي هاي بلوغ در اين دروان، رشد ناگهاني است، به گونه اي كه اندام نوجوان تا حدي نامتناسب مي شود و چون رشد از پايين به بالا انجام مي گيرد، نوجوان پاهايي بلند و كشيده پيدا مي كند .يكي از آخرين قسمت هاي بدن كه در اين دوران به رشد نهايي خود مي رسد سر است. اجزاي صورت مانند گوش ها و لب ها زودتر رشد مي كنند و بزرگ تر به نظر مي رسند .اين تغييرات سريع نياز نوجوان را به مواد كالري زا ، ويتامين ها و مواد معدني زيادتر مي كند كه بايد در برنامه غذايي گنجانده شود . بسياري از نوجوانان در اين دوره با كمبود آهن رو به رو مي شوند .

در اين دوران، اندام هاي داخلي رشد قابل توجهي مي كند؛ مثلا ظرفيت شش ها حدود 3 برابر مي شود و اندازه قلب دو برابر و در نتيجه، از ميزان ضربان قلب كاسته مي شود . به علاوه، حجم كلي خون افزايش مي يابد .اين تغييرات به نوجوان امكان مي دهد تا كيلومترها بدود و خسته نشود.

نكته مهم دراين دوران رسش، جنسي است كه هم به صفات اوليه جنسي مربوط مي شود و هم به صفات ثانويه .

صفات اوليه : تغييرات بدني است كه مستقيما در توليد مثل نقش دارد .

صفات ثانويه : تغييرات بدني و جنسي است كه مستقيما در باروري مؤثر نيست و فقط علايم مشخصي براي رشد جنسي به شمار مي رود .

پسران در اين دوره بلندقدتر ازدختران مي شوند و شانه هاي پهن پيدا مي كنند، در حالي كه دختران لگن خاصره پهن تري پيدا مي كنند كه جايگاهي براي توليد مثل و حمل بچه است . رشد مو در زير بغل، صداي بم در پسران و... از ديگر صفات ثانويه جنسي است .

من كيستم؟

در اينجا مسئله مهم بلوغ ديررس و زودرس مطرح مي شود . در اين مورد بايد گفت بلوغ زودرس براي پسران رضايت بخش نیست و در مورد دختران هم نارضايتي و ناراحتي به دنبال دارد؛ چراکه با بلوغ زودرس دختر، انتظارات و توقعات اجتماعي از وي بيشتر مي شود. اين درحالي است كه او هنوز به رشد كافي رواني – اجتماعي دست نيافته است. اما از سوی دیگر، بلوغ ديررس براي غالب پسران نا خوشايند است؛ چرا كه روي پذيرش وي بر گروه همسالان و روابط دوستانه وي اثر منفي دارد؛ چرا كه اين پذيرش معمولا بر پايه قدرت جسماني و رشد جنسي است .

بايد به نوجوان كمك كرد تا اين دوره موقتي را به سلامت بگذراند. در هر حال تلاش خود او در اين جهت بسيار مهم است .

 یافته‌های حاصل از تحقیقات زیستی و فیزیولوژیک، مواد خاصی برای تحقیقات روان شناسی بلوغ به شمار می‌روند. در کنار بروز تغییرات طبیعی و همه‌گیر بلوغ، مواردی در این دوارن ظاهر می‌شود که ریشه بهنجار نداشته و اغلب به عنوان ویژگی های نابهنجار دوران بلوغ به شمار می‌روند. برخی انحرافات و بزه کاری ها و رفتارهای نابهنجار با دوارن بلوغ ارتباط دارند و همچنین شروع برخی اختلافات روانی دوره بلوغ شناسایی شده اند.

 از آنجا كه دختران به روابط انساني و احساس همدردي و مراقبت از ديگران بيشتر اهميت مي دهند ممكن است استاندارهاي اجتماعي و حقوق ديگران در نزد آنان بيشتر از پسران اهميت داده شود . بنابر اين، نبايد رشد اخلاقي دختران را پايين تر از رشد اخلاقي پسران بدانيم، بلكه اين امر بر عكس ، حاكي از رشد عاطفي بيشتر دختران به نسبت پسران است .

مهم ترين ويژگي رشد رواني – اجتماعي در دوره ي نوجواني دست رسي به مفهوم خود و هويت است كه پاسخي است به این سؤال مهم که «من كيستم؟»

نوجوان بايد شخصيت اجتماعي يكپارچه اش را با تغييرات مختلفي كه در او اتفاق مي افتد و در رابطه با تفاوت هايي كه از كودكي پيدا كرده است و در ارتباط با دنياي بزرگ سالان بنا كند تا مجموعه ی هيجانات ، تفكرات و رفتار هايش را با ديگران سازگار نمايد. نوجواناني كه در پايان اين دوره به تعريف خود و هويت واقعي خود دست رسي پيدا كنند افرادي هدفمند و با هويت مثبت خواهند بود.

آنها داراي اضطراب متوسط، احساس عشق به والدين و حمايت از آنها، عزت نفس، هويت اخلاقي قوي، تعصب كم و استدلال اخلاقي مافوق قراردادي بوده، همچنين خود كنترل، متفكر، تحصيل كرده و با ديگران صميمي هستند. در شكل گيري مثبت خود واقعي والدين و همسالان بسيار نقش مؤثري دارند.

مراقبت هیجانات خود باشید!

يكي از ويژ گي هاي مهم رشد در اين دوره سازش يافتن با احساس هاي جديدي است كه در نتيجه دگرگوني بدني پديد مي آيد .اين احساس ها بيشتر حالت برانگيختگي دارند، حتي نوجواناني كه به پدر و مادر علاقه زيادي دارند غالبا با خشم و برافروختگي واكنش نشان مي دهند و شكايت مي كند كه والدين آنها رادرك نمي كنند و با آنها رفتاری منصفانه ندارند .اين رفتارها گوياي مشكلي در نوجوان نيست، بلكه محصول نا آگاهي و بي تجربگي آنها در مقابله با رويدادهاست .حساسيت نوجوان به حدي است كه حتي دختران و پسراني را كه رشد رواني كندتري دارند عوضي يا از مرحله پرت مي نامند .

دختر نوجوان براي اينكه آزادي خودرا به دست آورد ضمن اظهار وجود، ممكن است به انتقاد از لباس مادر و نظم وترتيب خانه بپردازد؛ اما با اين حال، ناگزير است در بسياري از كارها رضايت او را جلب كند. نوجوان گاهي از رفتار والدين به شدت انتقاد مي كند و گاهي نرم و مهربان است. اما پسر نوجوان براي به دست آوردن آزادي، غالبا با پدر در گيري پيدا مي كند. اختلاف مو قعي پديد مي آيد كه پسر نتواند خواست ها و انتظارهاي پدر را برآورد و اگر در اين باره احساس ناشايستگي كند، احتمال دارد از هر كوششي دست بكشد؛ چرا كه متهم شدن به تنبلي بهتر از شهرت به بي عرضگي است.

در اين ميان ، عشق و توجه مادر به پسر جوان با وجود اختلاف نظر پدر و پسر از ارزش بالايي برخوردار است؛ زيرا موجب نگرش مثبت و مساعد او نسبت به زندگي خواهد شد. البته بايد اين رفتار و عشق به گونه اي باشد كه شخصيت پدر دچار اشكال نشود .

پسر نمونه - دختر نمونه

هر نوجواني در اين مرحله، براي ايجاد روابط عاطفي با بزرگ سالان و اثبات شخصيت خود ، با نمونه قراردادن يك قهرمان و يا فردآزمايي اقدام به همانندسازي مي كند. يراي يك دختر نوجوان بهنجار اين نمونه والا عفت و وقار است و براي پسر قدرت، روحيه و اعتماد به نفس. والدين در اينجا نقشي مهم بر عهده دارند تا با معرفي مستقيم وغير مستقيم الگو هاي جذاب و پاك، نوجوان خود را با مهرباني و درك مقابل به سعادت رهنمون سازند .

توجه به مهارت های زندگی

دكتر پور انصاري، عضو هيئت علمي دانشگاه علوم پزشكي تهران، می گوید: در اين دوران، نوجوانان ‌محبت والدين را مزاحمت تلقي مي‌كنند، راهنمايي آنها را دخالت مي‌دانند و مراقبت آنها را به منزله فشار ‌تلقي مي كنند كه اين ناشي از سوء تعبير آنهاست و نيازمند برخوردي ‌خردمندانه از سوي والدين است.

  سازمان جهاني بهداشت با همكاري يونيسف و بخش فعاليت‌هاي جمعيت سازمان ملل در همين خصوص، اقدامات ويژه‌اي را براي نوجوانان و به ويژه دختران نوجوان پيشنهاد ‌مي كند: به دست آوردن اطلاعات دقيق در زمینه نيازهاي بهداشتي ‌اين گروه، ايجاد مهارت‌هاي زندگي براي اجتناب از رفتارهاي پرخطر، گرفتن ‌مشاوره، بخصوص در موقعيت هاي بحراني، دست رسي به خدمات بهداشتي، و زندگي در محيط امن.

بر اساس آمار سازمان جهاني بهداشت هر سال 1/7 ‌ميليون پسر و دختر بين سنين 10 تا 19 سال در نتيجه حوادث، خودكشي، خشونت، ‌عوارض ناشي از حاملگي در سنين پائين و ساير بيماري‌هايي كه قابل پيشگيري و ‌درمان هستند، از بين مي روند.

مهم ترین مشکلات نوجوانی

1. افت تحصیلی

شاید بیش از همه مراحل دیگر در این مرحله افت تحصیلی مشاهده گردد. مسئولان مدارس راهنمایی تحصیلی و والدینی که فرزندانی در مقاطع راهنمایی دارند، که با آغاز بلوغ و نوجوانی و تغییرات آن همراه است، معمولا چنین افتی را گزارش می‌کنند .هرچند شدت و ضعف افت تحصیلی در دانش آموزان، متفاوت است، اما به هر حال و با توجه به فراوانی آن در این دوران، نیاز به توجه ویژه دارد.

2. انحرافات جنسی

با توجه به ویژگی های بلوغ جنسی، در این دوران مشکلاتی از این قبیل می‌تواند اتفاق بیفتد. در بین انواع انحرافات جنسی، خودارضایی شیوع بیشتری، به ویژه در بین پسران، دارد که با کاربرد روش های مناسب پیش گیرانه و رعایت آنها و استفاده از راهبردهای لازم (بعد از ابتلا به انحراف) قابل حل خواهد بود.

3. دوستی با جنس مخالف

به دنبال غلیان هیجانات و عواطف در این دوران از یک سو، و تحولات جنسی از سوی دیگر، گرایش به برقراری روابط دوستی با جنس مخالف شیوع فراوانی می‌یابد. ارائه شناخت ها و آگاهی های لازم به نوجوان در خصوص کنترل عواطف و هیجانات خود و جهت‌دهی سالم مفید خواهد بود.  نوجوان باید در این سن اولا، مراقب معاشرت های خود با جنس مخالف باشد تا تعادل روحی و جسمی خود را بر هم نزند. لازم است از معاشرت های بدور از حد و مرز و خارج از مرز تقوا خودداری کند. ثالثا، عواطف و احساسات خود را کنترل کند و در معاشرت با جنس مخالف، علاوه بر اینکه دامن خویش را به گناه نیالاید، توجه کند که نباید دل از کف بدهد و به صرف چند کلمه سخن با جنس مخالف که در شرایطی ضروری بوده، به خیالات خود فرصت جولان بدهد و دچار خیالبافی شود. برای انحراف فکری و در نتیجه آن، انحراف عملی، مرحله اول خیالبافی است، سپس تجسم و پس از آن افتادن در دامان جنون. مراقب خیالات خود باشید وافکار خود را خوب مدیریت کنید.

4. انحرافات اجتماعی

با اینکه در بروز انحرافات اجتماعی عوامل مختلفی دخالت دارند، اما شرایط ویژه دوران نوجوانی مثل تمایل به توجه طلبی و استقلال شخصی و تمایل به عضویت در گروه ها، موجب می‌شود دوره مستعدی برای راه اندازی این انحرافات باشند. این انحرافات به صورت فرار از خانه، انواع بزه کاری مثل دزدی و اعتیاد  دییده می‌شود که بیشتر آنها در گروه اتفاق می‌افتد.

منابع

با نگاهی به:

1. http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php

2. http://www.hajismaeeli.com/article.aspx?id=33

به نقل از:

- پارسا محمد ، روان شناشي رشد كودك ونوجوان ،انتشارات بعثت ، چاپ دهم تابستان 1375

- سيف ، س وديگران ،روان شناسي رشد (1) انتشارات سمت ، چاپ دهم، 1379

- فراهاني محمد نقي ، روان شناسي ، انتشارت كتاب هاي درسي ايران چاپ اول 1380

- عامري ،جزوه ضمن خدمت «طرح احياي نقش مشاوره اي » مقدماتي( دوره معلمان)

http://www.iransalamat.com/index.php 3.

4. http://bayannikoo.persianblog.ir/post/52